‘Schiet bij een nieuw woningbouwplan niet meteen in de zure stand’, hield mijn collega Nicole Maarsen me voor. Ze heeft gelijk. Met Van plan naar thuis ligt er een serieus pakket waarin nieuwe maatregelen en bestaand beleid goed samenkomen. We schieten er weinig mee op vanaf de zijlijn vooral te turven wat ontbreekt.
Dat betekent niet dat kritische vragen overbodig zijn. Onder het politieke geweld van ‘bouwen, bouwen, bouwen’ kunnen ruimtelijke kwaliteit, leefbaarheid en toekomstbestendigheid gemakkelijk ondersneeuwen. Bovendien telt een maatregel pas als partijen er daadwerkelijk anders door gaan handelen en woningen eerder gebouwd kunnen worden. Ik heb de vijftig acties daarom gelezen met één vraag: wat is er nog nodig om dit te laten werken?
De keten is goed in beeld
De analyse is beter dan in veel eerdere plannen. Het kabinet wijst niet één schuldige aan in bezwaarprocedures, stikstofregels of een tekort aan ambtenaren, maar beschrijft woningbouw terecht als een keten. Grond, financiële haalbaarheid, infrastructuur, netcapaciteit, stikstofruimte, vergunningen en bouwcapaciteit moeten op het juiste moment beschikbaar zijn. Eén opgelost knelpunt levert nog geen woning op als een project vervolgens bij de volgende blokkade vastloopt.
Maar een goede analyse is nog geen uitvoeringsstrategie. Tussen de vijftig acties staan daadwerkelijke ingrepen naast bestaand beleid, onderzoeken, pilots en overlegtafels. Wat ontbreekt is onderscheid in effect: welke acties halen bouwstarts naar voren, welke bereiden structurele verandering voor en welke houden vooral het bestaande systeem draaiende? Alle drie zijn relevant, maar voor de korte termijn is vooral van belang welke projecten door welke ingreep eerder kunnen beginnen.
Niet alleen omvang, ook versnellingspotentieel
Het plan legt veel nadruk op grootschalige woningbouwlocaties. Die zijn belangrijk voor de langere termijn, maar ook het ingewikkeldst. Ze vragen forse investeringen, kennen veel betrokken partijen en lopen vaak tegen meerdere blokkades tegelijk aan. Veel woningen op één kaart betekenen daarom niet automatisch veel woningen op korte termijn.
Een aanvullend spoor voor middelgrote projecten en transformaties kan helpen. Juist daar houden één of twee oplosbare problemen de bouwstart soms tegen: een financieel tekort, een netaansluiting, een vergunning, een grondpositie of een vastgelopen besluit. Met gerichte ondersteuning kunnen dergelijke projecten eerder van start gaan dan grote gebiedsontwikkelingen die nog jaren voorbereiding vragen.
Een doorbraakportefeuille zou zo’n tweede spoor zichtbaar kunnen maken. Per project worden aantal woningen, blokkade, mogelijke ingreep en beslismoment op één pagina samengebracht. Dan verschuift het gesprek van het aantal overleggen naar het aantal aantoonbaar versnelde bouwstarts. De 230 FTE die worden ingezet om projecten vlot te trekken hoeven dan ook maar op één KPI te worden afgerekend: het aantal woningen waarvan de bouw daadwerkelijk eerder is gestart.
Industrieel bouwen past in dat beeld, maar is niet de hele oplossing. De ambitie om in 2030 de helft van de woningen industrieel te bouwen bestaat al langer. Zonder voorspelbare opdrachten en herhaalbare uitvragen vult zo’n percentage geen fabriek. Landelijke toelating kan de technische beoordeling vereenvoudigen, maar lost geen grondtekort, onhaalbare businesscase, ontbrekende netaansluiting of bestuurlijke impasse op. De grootste vertraging ontstaat vaak voordat de bouw überhaupt begint.
Van samenwerking naar doorbraakmacht
Het kabinet zet sterk in op samenwerking. Er komen uitvoeringsconvenanten, extra expertise, een vernieuwde Landelijke Versnellingstafel en meer mogelijkheden om bestuurlijk te escaleren. Ook wil het Rijk bestaande instrumenten uit de Omgevingswet vaker inzetten.
Dat kan helpen, maar samenwerking is niet hetzelfde als doorbraakmacht. Wanneer geldt een project als vastgelopen? Wie neemt dan de regie? Binnen welke termijn moet een besluit vallen? En wat gebeurt er als partijen er niet uitkomen?
Die vragen zijn des te belangrijker omdat infrastructuur, netcapaciteit, stikstof, fiscaliteit en woningbouwmiddelen onder verschillende ministeries vallen. Wanneer iedere partij vooral verantwoordelijk is voor de eigen regeling en het eigen budget, blijft niemand verantwoordelijk voor de bouwstart als geheel. Uit ervaring weet ik dat interdepartementale samenwerking daarbij geen wondermiddel is.
Per gekozen doorbraak zou daarom één bestuurlijk verantwoordelijke moeten worden aangewezen, met een beslistermijn, een escalatieroute en waar nodig direct inzetbaar budget. Ook op ambtelijk niveau helpt het als vooraf duidelijk is wie beslist zodra samenwerking geen uitkomst meer biedt.
Ook beleid kan nieuwe blokkades opwerpen
Niet alle vertraging komt van buiten het woonbeleid. Ook beleidskeuzes kunnen projecten opnieuw financieel of technisch laten vastlopen. Het debat over de eis van twee derde betaalbaar laat dat zien. Betaalbare woningbouw blijft noodzakelijk, maar een percentage heeft weinig waarde wanneer een project daardoor helemaal niet van start gaat. Dan rijst de vraag wie programma, grondprijs, subsidie of eisen kan aanpassen en waarop we uiteindelijk sturen: een norm binnen een project of het aantal betaalbare woningen dat daadwerkelijk wordt gebouwd.
Hetzelfde geldt voor toekomstige nationale en Europese regelgeving. Woningbouwprojecten kennen een doorlooptijd van vier tot acht jaar en krijgen onderweg onvermijdelijk te maken met nieuwe eisen rond energie, klimaat, water, bodem en milieu. De vraag is daarom niet óf randvoorwaarden veranderen, maar hoe projecten die veranderingen kunnen verwerken zonder opnieuw vast te lopen.
Nieuwe eisen zijn vaak noodzakelijk, maar een project dat al jaren in voorbereiding is kan ze niet zonder gevolgen halverwege inpassen. Dat vraagt om tijdige aankondiging, voorspelbare ingangsdata, overgangstermijnen en afspraken over extra kosten.
Juist daarvoor was de Samenwerkingsagenda Toekomstbestendige Gebiedsontwikkeling oorspronkelijk bedoeld: als basis voor een landelijk raamwerk waarmee nieuwe normen voorspelbaar in lopende projecten kunnen landen. De Samenwerkingsagenda Toekomstbestendige Gebiedsontwikkeling wordt nog genoemd, maar krijgt nauwelijks de rol van landingsbaan voor nieuwe normen. Daardoor dreigt toekomstbestendigheid een stapeling van wensen te worden, terwijl zij onderdeel van de versnelling zou moeten zijn. De wettelijke ondergrens mag daarbij niet ongemerkt het kwaliteitsplafond worden.
Wie trapt en wie schakelt?
Het actieplan maakt inzichtelijk waar de woningbouw vastloopt. Daarmee komt het uiteindelijk neer op een keuze: welke projecten willen we eerder laten starten en welke ingrepen maken daarbij het verschil? Die keuze wordt pas geloofwaardig als er ook namen, termijnen, budgetten en beslismacht aan worden verbonden.
We hebben een fiets die niet hard genoeg gaat. Dit plan smeert op veel plaatsen de ketting en pompt de banden op. Dat is nuttig. Maar harder rijden vraagt ook iemand die trapt, op tijd schakelt en de route kiest. Als het kabinet ook die veranderkracht organiseert, kan de fiets werkelijk op snelheid komen. Dan worden de vijftig acties een programma waar we daadwerkelijk samen de schouders onder kunnen zetten.
Dit is een artikel van Bouw en Installatie Hub. Wil je op de hoogte blijven van al het nieuws uit de bouw- en installatiesector? Neem dan een kijkje op de hub en meld je aan voor de online community.
↗
